Operatie Garden

De aansluitende (deel-)operatie Garden werd door de geallieerden vanuit België uitgevoerd. Langs de Nederlands-Belgische grens bevonden zich namelijk lange tankcolonnes van het Britse Tweede Leger. Ondersteund door artillerie en met raketten bewapende jachtvliegtuigen openden deze tanks hun grootscheepse aanval om, via een strategische route die de paratroopers in de bovengenoemde Market-operatie moesten veroveren en openhouden, een centrale as op Nederlands grondgebied te bemachtigen. Was dit – uiterst risicovolle – waagstuk geslaagd, dan hadden de troepen en tanks volgens Montgomery’s plan in korte tijd door Nederland getrokken.

Map Operatie Market Garden, bron en copyright RD: klik op het plaatje voor een grotere afbeelding

In het logistiek, uiterst ambitieus opgezette, Market Garden plan zaten overigens zoveel riskante punten, dat het noodzakelijke volledig synchroon lopen van zowel Market als Garden wel een utopisch karakter moest hebben. Op diverse plaatsen werd dan ook dusdanige averij opgelopen dat het beoogde resultaat vrijwel onbereikbaar werd. Eén van de grootste risico’s vormde wel de noodzakelijk te kiezen route. De weg Lommel-Valkenswaard-Eindhoven-Nijmegen-Arnhem was over het algemeen te smal om een dergelijke kolonne aan te kunnen. Als er pech optrad, of zelfs een tank door de tegenstanders onklaar werd gemaakt, bestond er geen of nauwelijks een mogelijkheid om te passeren. Wel werd luchtsteun in het plan opgenomen in geval er Duitse tegenstand zou zijn en werden beide flanken beschermd door het 8e (oostzijde) en 12e (westzijde) korps.

Eindhoven

Het plan van Generaal Brian Horrocks, bevelhebber van het XXXste Korps, was om op 17 september van het Kempisch Kanaal binnen drie uur op te rukken naar Eindhoven. De opmars werd geleid door het 3de batajon van de Irish Guards. Deze stond onder leiding van luitenant-kolonel J.O.E. Vandeleur, die bij Neerpelt de brug (“Joe’s bridge”) over het genoemde kanaal had veroverd. Bij Eindhoven moest aansluiting gemaakt worden met de 101ste Luchtlandingsdivisie van Generaal Taylor. Felle Duitse tegenstand gooide roet in het eten. De tanks, onder bevel van Vandeleur kwamen die dag niet verder dan Valkenswaard. Op 18 september werd de voortgang eerst ernstig vertraagd door de ochtendnevel.

Halverwege de ochtend vervolgde de tanks via de hoofdweg naar Eindhoven. Omdat de colonne onderweg opgehouden werd door Duitse artilleriebeschietingen bij de Dommel (tussen Aalst en Eindhoven), riep Vandeleur met raketten uitgeruste Typhoons op. Deze jagers, gestationeerd in België, konden echter niet opstijgen vanwege de mist, zodat de noodzakelijke versterking uitbleef. Overigens werd slechts zes kilometer verderop, even ten noorden van Eindhoven, halverwege de dag een succes bereikt, toen een verkenningsgroep de eerste van de drie belangrijke aansluitingen in de corridor maakte met de Amerikaanse parachutisten, de Screaming Eagles. De achterstand op het tijdschema bedroeg op dat moment achttien uur. De tanks van Vandeleur zagen kans door de artillerie-opstellingen te komen en walsten vervolgens korte tijd later Eindhoven binnen. Eerder op die dag was het bataljon van overste Frost de strijd al aangegaan met Duitse eenheden bij de Arnhemse brug……

De bruggen bij Son en Best

De brug bij Son, noodzakelijk om met de colonnes over het Wilhelminakanaal te komen, was dusdanig beschadigd dat dit al de eerste en een van de grootste bedreigingen vormde voor de hele militaire operatie (zie ook landkaart). De voorhoede van de opmars – die in totaliteit uit maar liefst 20.000 voertuigen bestond – kwam op de avond van de 18de september bij de genoemde brug aan. Daar werden ze opgehouden tot het herstelwerk, uitgevoerd door Britse pontonniers, voldoende resultaat had. Generaal Maxwel Taylor had bij de opzet van operatie Garden wel een alternatieve oversteek voor dit kanaal op het oog. Deze tweede brug, een spoorbrug 6 kilometer verderop bij Best, bleek echter niet bereikbaar voor een slechts enkele compagnie – onder leiding van luitenant Edward L. Wierzbowski – die bevel kreeg om de brug te veroveren. In tegenstelling tot wat inlichtingendiensten meenden, bleek hier onverwacht grote Duitse tegenstand te zijn in dit moerasachtige gebied. In het dorp Best bevond zich namelijk een restant van het Duitse 15de Leger van Von Zangen dat zich uit Zeeuws Vlaanderen teruggetrokken had. Best werd een groot fiasco voor de Amerikanen. Toen de brug op steenworp afstand genaderd was, verhinderde een vernietigend bombardement elke verdere poging tot verovering. Een dag later bliezen de Duitsers deze brug ook nog eens op. Elders in dit gebied leden de Amerikanen zware verliezen, waarbij o.a. luitenant-kolonel Robert Cole, een zeer markante commandant van het 3de battaljon van het 502de Regiment, sneuvelde.

Omdat het vervolg van Market Garden geheel afhankelijk was van een ongehinderde oversteek van het Wilhelminakanaal, werd het steeds minder mogelijk om iedere volgende schakel van Market in die daaropvolgende van Garden te laten plaatsgrijpen.

De bruggen over de Maas, Maas-Waalkanaal en Waal

Majoor Generaal James M. Gavin, de jongste generaal van het Amerikaanse leger in WO2. (Bron Wikipedia)

Hoe verder in de genoemde corridor hoe gecompliceerder de problemen werden. De andere Amerikaanse luchtlandingsdivisie – de 82ste van generaal Gavin, was totaal afgesneden van de Screaming Eagles van generaal Taylor.

De eerstgenoemde divisie hield zich op bij de Maasbrug bij Grave en de brug over het Maas-Waalkanaal bij Heumen. De verschillende eenheden hadden ieder eigen opdrachten. De opmars naar de zo belangrijke Waalbrug bij Nijmegen stokte. Bovendien groeven SS-ers zich in op de zuidelijke toegangswegen naar Nijmegen. Na felle gevechten slaagde de tanks van Horrocks er in op 19 september de Amerikanen te bereiken en op relatief korte afstand bij zowel de Waalbrug als de spoorbrug te komen. De bruggen werden op de avond van die dag echter vergeefs aangevallen, nadat op zowel de 17e als de 18e Amerikaanse pogingen mislukt waren. De Duitsers wisten snel tot actie over te gaan, want tot het begin van de operatie Market Garden bewaakte slechts een enkele Duitser de Waalbrug. Om de aanvallen op de bruggen te bemoeilijken veroorzaakte de bezetters grote branden in de stad aan de Waal. 

Foto: Het XXXste legerkorps op de Waalbrug te Nijmegen tijdens Market Garden, nadat twee compagniën de brug veroverd hadden. Bron: Wikipedia.

De vierde poging om de brug in handen te krijgen, op 20 september, werd door de 82ste divisie middels een spectaculaire amfibie-actie uitgevoerd. De brug werd daarmee van twee kanten veroverd, zodat de bevrijders eindelijk de overzijde van de Waal konden bereiken. Het zuidelijk deel, Nijmegen, werd door de Guards Armoured divisie, een Britse eenheid, bezet.

Ook in de Betuwe (tussen Waal en Rijn) werden de geallieerden geconfronteerd met forse tegenstand van de Duitse bezetter. De Britten wisten weliswaar op 22 september bij de Polen te komen, maar de versterking voor de gelande Britten bij de Rijn liet te lang op zich wachten. Een ongelijke strijd, die niet gewonnen kon worden.

Het moeizame vervolg ten zuiden en ten noorden van de Waal

De inzet van de bevrijders om ten zuiden van de Waal de corridor te verbreden lukte slechts met grote moeite. Circa twee weken na het begin van Market Garden zetten de Duitsers de tegenaanval in, hetgeen leidde tot de bekende zware tankslag bij Overloon. De Peel, dat nog zuidelijker lag was het Duitse doelwit van een offensief, waarbij de bevolking door een diep dal moest voordat het gebied werkelijk vrij was.

Vanwege het (grotendeels) mislukken van de Operation Market Garden ondernamen de geallieerden een offensief in westelijke richting, onder de naam Operation Pheasant. Doel ervan was om de Duitsers uit Noord Brabant te verjagen en om alsnog de belangrijke haven van Antwerpen in bezit te krijgen. Het offensief werd uitgevoerd door de Allied 21st Army Group. Hier en daar moest de Duitse weerstand gebroken worden. Zo duurde daarbij de strijd om Den Bosch nog zes dagen. Daarbij sneuvelden honderden soldaten en ook ruim 100 burgers kwamen daarbij om. Het duurde tot 6 november dat de Duitsers uit Noord Brabant waren verjaagd, weliswaar op een klein bruggenhoofd bij het Capelse Veer na, maar de stellingen, die de Duitsers in het gebied langs de rivieren en andere waterwegen verdedigden, waren definitief gebroken.

Aansluitend aan de Slag om Arnhem vond tussen Waal en Rijn een langdurige strijd plaats. Die ‘vergeten’ slag om de Betuwe, die uitmondde in een patstelling, duurde maar liefst 198 dagen en is zelfs de geschiedenis ingegaan als de langdurigste slag van de hele Tweede Wereldoorlog. Burgers kregen veel te verduren, niet in de laatste plaats omdat het gebied massaal en systematisch werd leeggeroofd.

Operatie Veritable / Grenade

Operatie Veritable / Grenade Bron: Bijzonder-beeld-02-2020 www.75 jaarvrij.nl/NIMH.

Het gebied ten zuidoosten van Nijmegen werd nog maandenlang aangevallen door de Duitsers. De bevolking van Groesbeek en andere dorpen moest als gevolg daarvan geëvacueerd worden. Op 8 februari 1945 volgde Operatie Veritable en Grenade, die de geschiedenis ingingen als de grootste aanval ooit vanaf Nederlands grondgebied naar Duitsland (bron: klankbeeld Vrijheidsmuseum Groesbeek). De Britse 21e Legergroep onder leiding van veldmaarschalk Bernard Montgomery had hierbij een toonaangevende rol. Er zouden daarbij echter aan beide zijden 10.000-den doden te betreuren zijn. Doel was om de Siegfriedlinie (de verdedigingslinie van Zwitserland tot het Duitse Kleef) aan te vallen, dat met diverse acties (Blockbuster, Plunder en Varsity) het Rijnlandoffensief vormde, het grootste offensief op één dag over land en door de lucht.